Opstellen criteria risicobeheersing
Het gunningscriterium risicobeheersing wordt uitgelicht omdat:
- De aanbesteder hiermee onderscheidend vermogen krijgt op aspecten die er echt toe doen. Het is heel effectief om risicogestuurd de Beste PKV te bepalen.
- Het vooroordeel bestaat dat het een subjectief en lastig concreet te maken gunningscriterium is. Hier wordt getoond hoe risicobeheersing als gunningscriterium concreet kan worden gemaakt.
Inschrijvingsleidraad: risico-inventarisatie
Aanbevolen wordt om bij de inschrijvingsleidraad het (door de aanbesteder opgestelde) risicodossier met toprisico’s op te nemen. In bijlage 2 staat een model risicodossier. Dit dossier bevat:
- De door de aanbesteder geïdentificeerde toprisico’s die zijn geïnventariseerd tijdens de initiatieffase (zie schema 2.1):
- Voorzien van beschrijving van de onderliggende oorzaak. - Eventuele maatgevende risicoparameters. Deze zijn bepalend voor het optreden van het risico en hebben een directe relatie met de oorzaak (zie ook de Risicoverdeling Geotechniek (RV-G), CUR/CROW Aanbeveling 105, april 2006). - Eventuele door de aanbesteder geïdentificeerde grijsgebiedsrisico’s. Dit zijn risico’s waarvan niet op voorhand duidelijk is of ze per definitie bij de opdrachtgever dan wel opdrachtnemer liggen.
- De beoogde allocatie van de top- en grijsgebiedsrisico’s aan opdrachtgever of opdrachtnemer.
Opmerkingen
In het proces van contracteren moet worden gefocust op toprisico’s, maar tegelijkertijd moet het ontstaan van containerrisico’s worden voorkomen. Een hulpmiddel hierbij is een risicoboom, waarbij risico’s op verschillende ‘niveaus’ worden beschreven. Hierbij wordt een ongewenste topgebeurtenis onderbouwd met meerdere, lager gelegen risico’s. Deze lagere risico’s worden op hun beurt weer onderbouwd met daar weer onder gelegen risico’s, enzovoort.
In het proces van contracteren moet worden gefocust op toprisico’s, maar tegelijkertijd moet het ontstaan van containerrisico’s worden voorkomen. Een hulpmiddel hierbij is een risicoboom, waarbij risico’s op verschillende ‘niveaus’ worden beschreven. Hierbij wordt een ongewenste topgebeurtenis onderbouwd met meerdere, lager gelegen risico’s. Deze lagere risico’s worden op hun beurt weer onderbouwd met daar weer onder gelegen risico’s, enzovoort.
| Let op. Het aantal risico’s dat bij voorkeur contractueel verdeeld wordt, hangt af van de omvang van het project en van het type. Om focus te behouden en om de schijn van uitputtendheid te vermijden, wordt afgeraden om lange lijsten met risico’s op te nemen in het contract. Aangeraden wordt om uit te gaan van de 20/80 regel, waarbij wordt aangenomen dat 20% van de grootste risico’s (in de praktijk kan dit een top tien of top twintig zijn) bepalend is voor 80% van het risicobedrag. Uiteraard moet de aanbesteder in zijn budgettering ook rekening houden met kleinere risico’s die niet worden opgenomen en/of contractueel verdeeld. |
| Let op. Er bestaat geen ‘standaardverdeling’ voor risico’s, risicoverdeling is grotendeels maatwerk. Wel zijn er handvatten om tot een zo evenwichtig mogelijke verdeling te komen. Deze kunnen stapsgewijs worden gevolgd. Eerste stap is om na te gaan of de verdeling al is geregeld in de contractuele voorwaarden (bijvoorbeeld UAV-GC 2005). Is dit niet het geval, dan kan men, om risico’s toch te alloceren, gebruikmaken van geobjectiveerde criteria voor risicoverdeling. Biedt dit geen of onvoldoende uitkomst, dan kan ook nog worden gekozen voor een gelimiteerde verdeling van risico’s of voor het delen (in plaats van verdelen) van risico’s. Hierna volgt een toelichting op deze stappen. |
Allocatie van risico’s (initiële verdeling)
De aanbesteder maakt in het risicodossier een keuze met betrekking tot de allocatie van de onderkende toprisico’s. Hierbij moet in beginsel worden aangesloten bij de relevante paragrafen in de UAV 2012 of UAV-GC 2005. Bij UAV-GC contracten wordt het risicodossier vaak als een extra annex bij de vraagspecificatie gevoegd.
Daarnaast is voor een grote groep risico’s duidelijk dat deze typische uitvoeringsrisico’s betreffen die vanzelfsprekend voor rekening van de opdrachtnemer komen. Voorbeelden zijn de verantwoordelijkheid voor de logistiek van het werk, het tijdig beschikbaar hebben van deugdelijk materieel en personeel en het laten uitvoeren van delen van het werk in onderaanneming.
In dit licht wordt dan ook afgeraden om risico’s zoals ‘de kraan valt om’ of ‘de onderaannemer gaat failliet’ in het contract te benoemen.
In dit licht wordt dan ook afgeraden om risico’s zoals ‘de kraan valt om’ of ‘de onderaannemer gaat failliet’ in het contract te benoemen.
Het opnemen van een risicopost of onvoorzien binnen de inschrijvingssom is gebruikelijk.
De risicogelden voor de aan de inschrijver gealloceerde risico’s, inclusief kosten voor de aangeboden beheersmaatregelen en restrisico’s, horen ook deel uit te maken van de inschrijvingssom, wat benadrukt is in de inschrijvingsleidraad.
De risicogelden voor de aan de inschrijver gealloceerde risico’s, inclusief kosten voor de aangeboden beheersmaatregelen en restrisico’s, horen ook deel uit te maken van de inschrijvingssom, wat benadrukt is in de inschrijvingsleidraad.
Ondanks de voorwaarden uit de UAV 2012 en UAV-GC 2005 en de wetenschap dat sommige risico’s vanzelfsprekend aan de opdrachtnemer moeten worden gealloceerd, is niet altijd duidelijk of risico’s logischerwijs gealloceerd moeten worden aan de opdrachtgever of de opdrachtnemer: dit zijn zogenoemde ‘grijsgebiedsrisico’s’. Hierna staan vier opties die gebruikt kunnen worden om deze risico’s toch in het contract tussen de opdrachtgevende en opdrachtnemende partij te verdelen:
- Verdeling op basis van geobjectiveerde criteria.
- Gelimiteerde verdeling op basis van een maatgevende risicoparameter.
- Gelimiteerde verdeling op basis van maximalisatie van de gevolgen.
- Het delen (samen dragen) in plaats van verdelen van risico’s.
Optie 1: verdeling op basis van geobjectiveerde criteria
Bij het toedelen van een risico (aan opdrachtgever dan wel opdrachtnemer) wordt vaak gesteld dat het risico moet worden gealloceerd aan de partij die het beste in staat is een risico te beheersen. Dit zou immers leiden tot een meer efficiënte aanpak van dit risico, idealiter tevens tegen lagere kosten. In de praktijk blijkt het echter een subjectieve oefening om vast te stellen wie ‘het beste in staat is om een risico te beheersen’ en ligt de keuze van de allocatie van een risico niet voor de hand. In dat geval kunnen enkele geobjectiveerde criteria worden gehanteerd om na te gaan welke partij geacht wordt het risico het beste te kunnen beheersen. Deze criteria zijn:
Bij het toedelen van een risico (aan opdrachtgever dan wel opdrachtnemer) wordt vaak gesteld dat het risico moet worden gealloceerd aan de partij die het beste in staat is een risico te beheersen. Dit zou immers leiden tot een meer efficiënte aanpak van dit risico, idealiter tevens tegen lagere kosten. In de praktijk blijkt het echter een subjectieve oefening om vast te stellen wie ‘het beste in staat is om een risico te beheersen’ en ligt de keuze van de allocatie van een risico niet voor de hand. In dat geval kunnen enkele geobjectiveerde criteria worden gehanteerd om na te gaan welke partij geacht wordt het risico het beste te kunnen beheersen. Deze criteria zijn:
- Beïnvloedbaarheid: welke partij kan het risico het beste beïnvloeden?
- Inzicht: welke partij kan het risico (én de beheersmaatregel) het beste voorzien en overzien? Welke partij heeft beschikking over voldoende relevante informatie om risico’s te kunnen inschatten en beheersmaatregelen te kunnen formuleren? Dit bepaalt in grote mate of adequaat geanticipeerd kan worden op een risico.
- Motivatie: welke partij is het meest gemotiveerd om een risico te dragen? Welke partij ondervindt er het meeste nadeel of profijt van? Veelal spelen bij dit criterium economische motieven een rol.
- Draagkracht: welke partij kan het risico het beste dragen? Een partij kan een risico slechts nemen als zij de mogelijke consequenties/schadelijke effecten kan dragen en het voortbestaan van de organisatie daardoor niet in gevaar komt.
- Bewegingsvrijheid: welke partij wordt het minst belemmerd door bijvoorbeeld de interne organisatie of juridische randvoorwaarden bij het uitvoeren van beheersmaatregelen?
- Intrinsieke maatschappelijke verantwoordelijkheid: kunnen aanbestedende partijen (met name overheidsorganisaties) bepaalde maatschappijgerelateerde risico’s wel overdragen of behoort het beheersen daarvan tot hun eigen kerntaken (en worden ze dus bij voorkeur niet overgedragen)?
Optie 2: gelimiteerde verdeling op basis van een maatgevende risicoparameter
Deze optie is een methode om grenzen te stellen aan de verantwoordelijkheid voor risico’s, afhankelijk van de mate waarin een maatgevende risicoparameter tijdens de realisatie blijkt af te wijken van de grenswaarde die op voorhand door de aanbesteder is vastgesteld voor die parameter. De opdrachtnemer is verantwoordelijk voor het tijdig constateren van die afwijking en zal daartoe bijvoorbeeld aanvullend onderzoek doen. Zo kan bij een bouwopgave de grondwaterstand van grote invloed zijn op het al dan niet opbarsten van een cunetbodem. In dat geval is de stijghoogte in de eerste watervoerende zandlaag een maatgevende risicoparameter. De aanbesteder stelt op basis van een analyse van beschikbare geohydrologische gegevens vast dat de grenswaarde voor deze parameter NAP – 1,0 meter bedraagt en maakt deze grenswaarde bekend in de aanbestedingsleidraad/vraagspecificatie. Kan de opdrachtnemer na opdracht bijvoorbeeld op basis van nader onderzoek aantonen dat de stijghoogte groter is dan de opgegeven grenswaarde, dan is de opdrachtgever verantwoordelijk voor de tijd- en geldconsequenties. Voor de overige situaties is de opdrachtnemer aansprakelijk.
Deze optie is een methode om grenzen te stellen aan de verantwoordelijkheid voor risico’s, afhankelijk van de mate waarin een maatgevende risicoparameter tijdens de realisatie blijkt af te wijken van de grenswaarde die op voorhand door de aanbesteder is vastgesteld voor die parameter. De opdrachtnemer is verantwoordelijk voor het tijdig constateren van die afwijking en zal daartoe bijvoorbeeld aanvullend onderzoek doen. Zo kan bij een bouwopgave de grondwaterstand van grote invloed zijn op het al dan niet opbarsten van een cunetbodem. In dat geval is de stijghoogte in de eerste watervoerende zandlaag een maatgevende risicoparameter. De aanbesteder stelt op basis van een analyse van beschikbare geohydrologische gegevens vast dat de grenswaarde voor deze parameter NAP – 1,0 meter bedraagt en maakt deze grenswaarde bekend in de aanbestedingsleidraad/vraagspecificatie. Kan de opdrachtnemer na opdracht bijvoorbeeld op basis van nader onderzoek aantonen dat de stijghoogte groter is dan de opgegeven grenswaarde, dan is de opdrachtgever verantwoordelijk voor de tijd- en geldconsequenties. Voor de overige situaties is de opdrachtnemer aansprakelijk.
De beschreven optie is afgeleid van de Risicoverdeling Geotechniek (RV-G), CUR/CROW Aanbeveling 105, april 2006. De optie is dan ook bedacht, en met name geschikt, voor de verdeling van geotechnische risico’s. Het succesvol toepassen van de RV-G vereist technische ervaring (onder meer met betrekking tot de identificatie van de maatgevende risicoparameter en de keuze voor een grenswaarde) en kennis van de RV-G zelf, waarin een stappenplan is opgenomen voor toepassing van deze wijze van risicoverdeling (limitering op basis van maatgevende risicoparameter). Hier wordt daarom volstaan met het verwijzen naar de betreffende publicatie. Het gebruiken van het principe van de maatgevende risicoparameter voor andere risico’s dan geotechnische risico’s wordt ten zeerste aanbevolen.
Optie 3: gelimiteerde verdeling op basis van maximalisatie van de gevolgen
Net als bij de vorige optie wil de aanbesteder soms een risico alloceren aan de opdrachtnemende partij, maar beseft hij dat het niet redelijk is om de verantwoordelijkheid voor een risico volledig bij de opdrachtnemer te leggen. In een dergelijk geval kan de aanbesteder ervoor kiezen om de verantwoordelijkheid van de opdrachtnemer voor dat risico te beperken door het gevolg, bijvoorbeeld in termen van extra kosten of extra uitvoeringsduur, te limiteren. De kwantificering van de betreffende limiet moet dan door de aanbesteder worden afgestemd (in verhouding worden gebracht) met de totale omvang van de opdracht. Daarnaast moet eenduidig worden vastgelegd op welke wijze de extra kosten en/of extra uitvoeringsduur, als gevolg van het optreden van een risico, worden vastgesteld.
Net als bij de vorige optie wil de aanbesteder soms een risico alloceren aan de opdrachtnemende partij, maar beseft hij dat het niet redelijk is om de verantwoordelijkheid voor een risico volledig bij de opdrachtnemer te leggen. In een dergelijk geval kan de aanbesteder ervoor kiezen om de verantwoordelijkheid van de opdrachtnemer voor dat risico te beperken door het gevolg, bijvoorbeeld in termen van extra kosten of extra uitvoeringsduur, te limiteren. De kwantificering van de betreffende limiet moet dan door de aanbesteder worden afgestemd (in verhouding worden gebracht) met de totale omvang van de opdracht. Daarnaast moet eenduidig worden vastgelegd op welke wijze de extra kosten en/of extra uitvoeringsduur, als gevolg van het optreden van een risico, worden vastgesteld.
Optie 4: het delen (samen dragen) in plaats van verdelen van risico’s
Deze optie gaat uit van een voorziening in het contract waarin geregeld wordt dat voor sommige risico’s beide contractpartners verantwoordelijk worden. Dit houdt in dat zij dit risico samen moeten dragen en dat zij daar gezamenlijk financiën voor reserveren. Een dergelijke regeling is vooral zinvol voor risico’s die gezamenlijk efficiënter (bijvoorbeeld: tegen lagere kosten) kunnen worden beheerst dan in geval van beheersing door één afzonderlijke contractpartner.
Deze optie gaat uit van een voorziening in het contract waarin geregeld wordt dat voor sommige risico’s beide contractpartners verantwoordelijk worden. Dit houdt in dat zij dit risico samen moeten dragen en dat zij daar gezamenlijk financiën voor reserveren. Een dergelijke regeling is vooral zinvol voor risico’s die gezamenlijk efficiënter (bijvoorbeeld: tegen lagere kosten) kunnen worden beheerst dan in geval van beheersing door één afzonderlijke contractpartner.
De optie om risico’s te delen in plaats van te verdelen, is hier niet verder uitgewerkt.
Optioneel overnemen van risico’s
Deze publicatie gaat uit van een proces van risico’s verdelen waarbij de risico’s contractueel worden gealloceerd conform het risicodossier. De inschrijvers hebben weliswaar invloed kunnen uitoefenen op deze allocatie (tijdens de fase van inlichtingen), maar de allocatie is voor alle inschrijvers gelijk en inschrijvers zijn verplicht de aan hen gealloceerde risico’s (inclusief kosten voor beheersmaatregelen en beheersing van het restrisico) op te nemen in hun inschrijvingssom.
Gebleken is dat er ook behoefte bestaat aan een proces van risico’s verdelen waarbij de inschrijvingen van inschrijvers niet noodzakelijkerwijs uitgaan van een en dezelfde allocatie van risico’s. De gedachte is dat inschrijvers optioneel moeten kunnen aanbieden om bepaalde risico’s wel of niet over te nemen als dit meerwaarde biedt voor de aanbesteder. Hiertoe moet een voorziening worden opgenomen die het mogelijk maakt dat inschrijvers risico’s kunnen overnemen als zij inschatten dat zij die risico’s beter en tegen lagere kosten kunnen dragen/beheersen dan de aanbesteder. Dit impliceert dat:
- De aanbesteder voorafgaand aan de aanbesteding moet vaststellen wat de kosten zijn als hij een bepaald risico zelf draagt.
- De aanbesteder in de inschrijvingsleidraad moet aangeven op welke wijze hij een inschrijving waarin risico’s zijn overgenomen zal waarderen.
- Verschillende inschrijvers onderling verschillende inschrijvingen kunnen doen met betrekking tot het al dan niet overnemen van risico’s.
- De aanbesteder in de inschrijvingsleidraad moet aangeven hoe hij het voorgaande zal vertalen naar de beoordeling van de Beste PKV.
Het optioneel overnemen van risico’s kan in een concreet geval zowel in het voordeel van de opdrachtgever als opdrachtnemer zijn. Het is gunstig voor de opdrachtgever als hij risico’s kan overdragen aan een opdrachtnemer als deze in staat is deze risico’s goed en tegen lagere kosten te beheersen dan hijzelf. Voor een opdrachtnemer kan het voordelig zijn dat hij, vanuit zijn specifieke expertise en ervaring, risico’s tegen lagere kosten kan beheersen dan een andere inschrijver: hij kan zijn concurrentiepositie daarmee verbeteren. Dit laatste kan tevens stimuleren dat opdrachtnemers zich (nog) meer gaan richten op adequate beheersing van risico’s, waardoor de kennis op dit gebied wordt vergroot en de (faal)kosten voor bouwopgaven uiteindelijk kunnen dalen.
Het voorgaande kan bijvoorbeeld als volgt worden uitgewerkt:
- Een aanbesteder geeft aan welke risico’s een inschrijver optioneel kan overnemen.
- Hij geeft tevens (per risico) aan welke kosten hij heeft begroot als hij die risico’s zelf zal dragen (gebaseerd op de kosten van de beheersmaatregelen dan wel een deel van de kosten als het gevolg optreedt). Dit is de basis voor de hoogte van de weging (waarde) van het waarde-aspect risico overnemen (gunningscriterium).
- Als een inschrijver aangeeft een risico tegen lagere kosten te willen overnemen dan de aanbesteder hiervoor heeft begroot, dan zal het verschil tussen de begrote en de aangeboden kosten positief meewegen bij de beoordeling van de betreffende inschrijving.
- Hoe groter dit verschil is en hoe beter de inschrijver deze risico’s kwalitatief beheerst, des te zwaarder zal dit wegen bij de beoordeling.
Risicomanagement als gunningscriterium
Een van de mogelijke kwalitatieve gunningscriteria in de Beste PKV-bepaling is risicomanagement, waarbij de risico’s en/of beheersmaatregelen moeten worden uitgewerkt in een risicodossier. Het model risicodossier staat in bijlage 2.
Het gunningscriterium risicomanagement kan worden beoordeeld op basis van de wijze van beheersing van risico’s (kwaliteit beheersmaatregelen).
De inschrijver moet adequate beheersmaatregelen treffen voor de aan hem gealloceerde risico’s. Hierbij moet eveneens het eventuele ‘restrisico’, het gedeelte van het risico dat niet afgedekt wordt door of ontstaat als gevolg van de beheersmaatregel, worden ingeschat.
Het aantal risico’s waarvoor inschrijver wordt gevraagd beheersmaatregelen te treffen, moet beperkt zijn (bijvoorbeeld top vijf) zodat alleen beheersing van risico’s met een grote kans van optreden en/of grote gevolgen worden meegenomen als gunningscriterium.
Het aantal risico’s waarvoor inschrijver wordt gevraagd beheersmaatregelen te treffen, moet beperkt zijn (bijvoorbeeld top vijf) zodat alleen beheersing van risico’s met een grote kans van optreden en/of grote gevolgen worden meegenomen als gunningscriterium.
De waardering van de ‘kwaliteit’ van de beheersmaatregelen is moeilijk objectief vast te stellen. Toch moeten ook de beheersmaatregelen zo objectief mogelijk en dus eerlijk worden beoordeeld. Dit wordt mogelijk door van de inschrijvers te verlangen dat zij hun beheersmaatregelen SMART (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden) maken en beschrijven. Vooral het aspect ‘acceptabel’ zal nog ruimte bieden voor subjectiviteit. Om de beoordeling zo objectief mogelijk te maken, kan men een of meerdere van de volgende criteria toepassen:
- Relatie met oorzaak of gevolg: een beheersmaatregel moet een duidelijke relatie met de oorzaak en/of het gevolg hebben.
- Verwachte effectiviteit, omvang restrisico: een grotere effectiviteit van de maatregel zal leiden tot een kleiner restrisico.
- Robuustheid, bedrijfszekerheid en duurzaamheid: een robuuste maatregel leidt tot grotere bedrijfszekerheid en een bij voorkeur duurzame risicobeheersing.
- Mate waarin de beheersmaatregelen nieuwe risico’s en/of onwenselijke neveneffecten introduceren.
- Mate van afhankelijkheid van derden bij de uitvoering van de beheersmaatregelen: een grotere afhankelijkheid leidt tot minder flexibiliteit.
Als de aanbesteder deze methode gebruikt, moet hij in de inschrijvingsleidraad ook aangeven hoe die waardering wordt gewogen ten opzichte van het kwantitatieve deel van de inschrijving (de prijs): welk aandeel heeft de kwalitatieve beoordeling in het vaststellen van de Beste PKV?
Beheersmaatregelen kunnen zowel preventief als correctief van aard zijn. In geval van risico’s met een grote kans van optreden worden preventieve maatregelen in het algemeen positiever gewaardeerd dan correctieve maatregelen. Voor risico’s met grote effecten maar met een kleine kans van optreden, zal het treffen van correctieve maatregelen mogelijk volstaan (en mogelijk zelfs positiever of gelijkwaardig worden gewaardeerd ten opzichte van preventieve maatregelen).
De beheersmaatregelen moeten daarnaast voldoende onderbouwd dan wel toegelicht zijn: het moet duidelijk zijn wat de inschrijver gaat doen (dit wordt grotendeels ondervangen door van de inschrijvers te verlangen dat hun beschrijving van beheersmaatregelen SMART wordt gemaakt). Bij onduidelijkheden en/of een te summiere uitwerking kan de aanbesteder aan de inschrijver vragen de inhoud van zijn inschrijving te verduidelijken/toe te lichten. Dit mag echter nooit leiden tot een wijziging ten opzichte van de oorspronkelijke inschrijving, discriminatie van inschrijvers of vervalsing van de mededinging. De verduidelijkingsvragen en -antwoorden worden vastgelegd in een proces-verbaal (vertrouwelijk, per inschrijver).