5.7.2 iCentrale/VMaaS (TMaaS)

“Stads- en wegbeheer kan beter en goedkoper. Marktpartijen hebben samen met het ministerie van I&W, de gemeenten Almere, Den Haag en Rotterdam en de provincies Flevoland, Utrecht en Noord-Holland oplossingen ontwikkeld voor efficiënt en effectief stads- en wegbeheer. Nu deze iDiensten landelijk beschikbaar komen, kunnen decentrale overheden mobiliteit, veiligheid en slimme centrales gaan afnemen als dienst.

De iDiensten zijn ontwikkeld en beproefd in het landelijk programma iCentrale. Door de landelijke CROW-standaarden kunnen oplossingen slim worden gecombineerd en ingezet voor meerdere decentrale overheden. Een iCentrale is de slimme opvolger van de traditionele bediencentrale. In iCentrales draait het om het slim combineren en integreren van verschillende domeinen, zoals verkeersmanagement, tunnelbewaking en de bediening van bruggen en sluizen. Dit gebeurt door samen te werken met andere overheden en door zaken uit te besteden, met een afgestemde rolverdeling tussen overheden en private dienstverleners.

Het programma iCentrale is gestart als een publiek-private samenwerking van decentrale overheden en marktpartijen. In verband met de start van de eerste landelijke aanbesteding zijn de private partijen sinds het voorjaar van 2019 niet meer aan het landelijk programma iCentrale verbonden. De provincie Noord-Holland is voor het Ministerie IenW penvoerder van het programma iCentrale en levert de programmamanager. De provincie Noord-Holland zal als penvoerder namens de overheden optreden die in de eerste aanbestedingsronde van de raamovereenkomst iDiensten meedoen.” (Bron: website icentrale)

De aanleiding van iCentrale heeft drie thema’s:

1. Verdergaande digitalisering (steeds snellere ontwikkelingen, steeds specialistischer kennis nodig).
2. Maatschappelijke transitie van bezit naar gebruik (Spotify, AirBnB, deelmobiliteit).
3. Veel (>150) kleine, monodisciplinaire centrales in Nederland waarbij een efficiencyslag gemaakt kan worden door domeinen en geografische gebieden te combineren en integreren.

In het bijzonder voor VMaaS is de motivatie:

1. Er is behoefte aan systemen/applicaties om meerdere functionaliteiten te koppelen (netwerkmanagementsysteem, DRIP’s, camera’s, aansturing verkeerslichten) dit vraagt specialistische kennis.
2. Een wegbeheerder heeft geen centrale, of een verouderde centrale waarin hij niet wenst te investeren.
3. Een eigen centrale kent een lage taakbelasting, wat niet efficiënt is.
4. Er is behoefte aan inzicht in de effectiviteit (K/B) van VM. Door dit takenpakket elders onder te brengen (combineren, integreren of privatiseren) dwingt het tot nadenken over taken, resultaten en kosten, en daarmee de wegbeheerder in de rol van regisseur.

De inhoudsopgave van de factsheet voor VMaaS luidt:

• Doel van de iDienst VerkeersManagement as a Service (beschikbaarheid, doorstroming, veiligheid)
• Gemeenten, provincies en regio’s worden regisseur
• Hogere kwaliteit tegen lagere kosten
• Voor gemeenten, provincies en regio’s met of zonder eigen centrale
• Schaalbaar en variabel
• Inzichtelijke kosten abonnement
• Landelijke standaarden onderlijnen de kwaliteit
• Scope van de iDienst
• Wat de decentrale overheid aanlevert of zelf verzorgt (systemen en mandaat)
• Live praktijktest
• Onderdeel van een samenhangend pakket van iDiensten

Dit is in het kort het VMaaS-verhaal.

VMaaS kan op meerdere niveaus ingezet worden (onderscheid naar lagen van een verkeerscentrale):

1. Levering van wegkantsystemen
2. Levering van centrale systemen
3. Levering van systeemintegratie
4. Levering van data en informatie
5. Levering van personeel
6. Levering van prestaties en doelen

Na voorbereidingen is in 2021 VMaaS aanbesteed voor de Provincie Noord-Holland.

iCentrale en VMaaS gaan over de praktische uitvoering van verkeersmanagement. Het stappenplan voor de uitwerking van VMaaS ondersteunt het bepalen van prestatie-indicatoren (KPI’s, key performance indicators). Daarbij wordt (zie de documentatie van iCentrale) eerst op een niveau van output-KPI’s gewerkt en na een periode van ‘inleren’ toegewerkt naar KPI’s op outcome-niveau.

Het is dus zaak in dat proces te borgen dat de KPI’s bijdragen aan het behalen van de beleidsmatige regeldoelen. Dat kan dus verdergaande invulling zijn dan de in de factsheet genoemde doelen beschikbaarheid, doorstroming en veiligheid. Bij de inzet voor Noord-Holland is het doel ’slim, schoon, veilig’, wat geoperationaliseerd moet worden in concreet hanteerbare KPI’s. Met de KPI’s in handen stuurt de overheid als regisseur de inzet van de uitvoerende partij.

Voor de overheidsorganisatie en voor de private partij(en) betekent het dat ze elkaar goed moeten begrijpen, zodat de af te spreken KPI’s werkbaar zijn voor de uitvoerder en de gewenste mobiliteit opleveren voor de overheidspartij.

Voor de eigen organisatie betekent het wel dat met een andere houding, ‘op een andere manier’, met andere competenties gewerkt moet worden: het opstellen van goede en controleerbare samenwerkingsovereenkomsten, met inbegrip van goede, werkbare KPI’s en solide werkprocessen.

Het niveau waarop de KPI’s afgesproken worden (operationeel of tactisch) moet passen bij de armslag van/voor de uitvoerende partij: wat kan hij, wat heeft hij nodig, wat mag hij?

Een essentieel aspect in VMaaS is de overdracht van het beheer en bediening van de verkeerssystemen naar de private partij. Er is daardoor minder operationeel personeel nodig aan de publieke kant, en meer aan de private kant.

Vaak zal sprake zijn van een transitie vanuit een bestaande situatie. Wanneer die bestaande situatie bijvoorbeeld een gezamenlijke verkeerscentrale (met Regiodesk-functie) bevat, betreft het dan ook een transitie die gezamenlijk vormgegeven/gemaakt moet worden.

Het opzetten van VMaaS vergt een intensieve samenwerking tussen alle partijen om tot een goede inrichting te komen. Op termijn, wanneer het concept ook in de implementatie uitgekristalliseerd is, is er een ‘nieuwe realiteit’ voor de uitvoering van verkeersmanagement, met ingeburgerde landelijke standaarden. De gemeenschappelijke ‘taal’ die daaraan verbonden is, vergemakkelijkt de samenwerking tussen overheden.

Ten eerste beoogt VMaaS een betere efficiëntie en zo mogelijk beter verkeersmanagement: (meer) effect op de beleidsdoelen tegen lagere kosten/inspanning. Het uitbesteden van de ‘operatie’ van verkeersmanagement ontzorgt de organisatie bovendien van de dagelijkse hectiek. De wegbeheerder kan zich daardoor meer toeleggen op de regierol.

Voorwaarde is een goede vastlegging van afspraken voor die uitbesteding: er moeten geen ‘gaten’ vallen in het invullen van de publieke verantwoordelijkheid. Hierin moeten eventueel in een samenwerkende centrale (‘regiodesk’) de samenwerkende partijen ook gezamenlijk optreden en ontzorgd worden.

iCentrale / VMaaS, d.w.z. de overdracht van taken naar een private partij, bevindt zich in het schema voornamelijk in de kwadranten aan de rechterzijde: actieve sturing, monitoring, basis op orde. Wanneer de KPI’s meer op tactisch niveau komen te liggen, gaat de private partij ook linksonder een rol spelen.

Zie de CROW-website voor de diverse documenten die in het programma iCentrale zijn opgesteld.