Ontwerpeisen

In de optimale situatie staan bomen in de open grond. Dat is grond zonder verharding met heesterachtigen of gras- en kruidachtigen. Als dit niet mogelijk is, kan de benodigde ondergrondse ruimte met de volgende oplossingen worden gecreëerd.
Toepassing van bomenzand onder lichtbelaste verharding of bomengranulaat onder licht, matig en sterk belaste verhardingen. Beide materialen zijn fundering en groeimedium tegelijkertijd en vormen een draagkrachtige en goed doorwortelbare laag onder de verharding.
Wanneer de beschikbare ondergrondse ruimte beperkt is, is een compromis noodzakelijk. De onderstaande technieken zorgen voor een goede kwaliteit van de groeiplaats en voorkomen tegelijkertijd mogelijke overlast door wortelgroei in of onder infrastructurele voorzieningen. Ze beperken wel de beschikbare groeiruimte. Dit betekent dat de boomgrootte en/of de gewenste leeftijd van de boom moeten worden aangepast op de beschikbare ruimte.
Toepassing van sandwichconstructies en groeiplaatsconstructies zoals boomkratten en boombunkers. Dit zijn dragende en drukspreidende constructies en zijn een geconditioneerde groeiplaats. Ze worden aangebracht onder de verharding.
Toepassing van wortelgeleidende en wortelwerende platen, schermen of folie om wortelgroei buiten de afgescheiden zone te voorkomen.

Vorm en volume van het wortelstelsel
Het volume van het volledige wortelstelsel is ongeveer even groot als dat van de kroon, maar het is er geen spiegelbeeld van. De groei in de diepte gaat vrijwel nooit dieper dan de gemiddelde hoogste grondwaterstand en maximaal een meter diep. Afhankelijk van de groeiomstandigheden kan het wortelstelsel in horizontale richting zeer verschillende en grillige vormen aannemen. Eenzijdige wortelgroei is mogelijk en hoeft geen probleem te zijn.
Een aantal boomsoorten wortelt van nature oppervlakkiger dan andere. In stedelijke situaties of andere situaties waarin de ondergrondse groeiruimte of -kwaliteit beperkt is, maakt de boomsoort vrijwel geen verschil. De wortels groeien afhankelijk van de beschikbare mogelijkheden – ze volgen ‘de gemakkelijkste weg’ – en zoeken de meest gunstige groeiomstandigheden. Dit betekent dat de wortelgroei te sturen is door een goede ondergrondse groeiplaats in te richten en door wortelgeleiding te gebruiken.

Ad 2. De groeiplaats is van een blijvend goede kwaliteit
De doorwortelbare grond (teelgrond, bomenzand of bomengranulaat) moet kwalitatief aan vier eisen voldoen, deze staan in tabel 17.6/3. Het is mogelijk om systemen voor drainage, beluchting en/of infiltratie toe te passen.

Ad 3. De vorm van de groeiplaats maakt verankering mogelijk
Een boom moet een minimaal grondvolume kunnen doorwortelen voor een goede verankering. Verankering is nodig voor de stabiliteit van de boom en om scheefgroei of omvallen te voorkomen.
De groeiplaats van de boom is bij voorkeur niet smaller dan ongeveer een derde van de uiteindelijke kroondiameter. Hierbij staat de boom bij voorkeur in het midden van de groeiplaats. Dit is echter niet strikt noodzakelijk.

Figuur 17.6/2 illustreert dat de ondergrondse groeiruimte voldoende groot moet zijn, maar verschillende vormen kan hebben. [17.18]

Ad 4. Het wortelstelsel blijft gevrijwaard van ernstige beschadigingen
Ernstige beschadigingen zijn verwijdering van meer dan 20 procent van het wortelstelsel en verwijdering van wortels dikker dan 4 centimeter. De groeiplaats moet daarom zodanig zijn, dat het grootste deel van het wortelstelsel zich zal ontwikkelen op de plaats waar geen ondergrondse werkzaamheden te verwachten zijn.

Ad 5. De groeiplaats blijft gevrijwaard van verontreinigingen
Bomen kunnen gevoelig zijn voor verontreinigingen, zoals strooizout, gas, olie of benzine. Voor locaties waar zal worden gestrooid, kunnen de volgende ontwerpoplossingen worden toegepast:

• bomen verder dan een meter uit de wegkant aanplanten;
• boomsoorten toepassen met een hoge(re) zouttolerantie;
• hogere opsluitbanden of groeiplaatsen (licht) verhoogd aanleggen;
• een goed drainerende grond toepassen;
• een kleine open boomspiegel aanleggen.

Ad 6. Stam en takken blijven gevrijwaard van ernstige beschadigingen
Bomen op of nabij parkeerplaatsen, -vakken of -stroken, raken vaak beschadigd door aanrijdingen. Daarnaast raken bomen langs wegen beschadigd aan de stam door aanrijdingen. Afhankelijk van de lokale situatie zijn een of meer van de volgende ontwerpoplossingen mogelijk:

• Breng fysieke barrières aan, zoals anti-aanrijvoorzieningen tussen bomen en parkeerplekken.
• Neem in het profiel voldoende afstand tussen boom en geparkeerde auto.
• Plaats bomen buiten de parkeerrij.
• Integreer in de ontwerpfase de fysieke barrière, zoals een hoge boomkrans, in het straatprofiel.

Ad 7. De groeiplaats biedt bovengronds voldoende ruimte
De vrije bovengrondse ruimte moet toereikend zijn om de stam en de takken te laten ontwikkelen. Deze ruimte mag niet worden beperkt door gevels, bovenleidingen, verlichtingsmasten, wegwijzers en dergelijke. De plantafstand ten opzichte van obstakels moet minimaal 0,6 maal de verwachte kroonbreedte van het eindbeeld zijn.
Op maaiveld moet de stam de ruimte hebben om uit te groeien. De stam en stamvoet van een 60-jarige iep vragen bijvoorbeeld al snel een boomspiegel van 1,75 m x 1,75 m. Tabel 17.6/5 beschrijft de globale plantafstand ten opzichte van obstakels.

Tabel 17.6/6 beschrijft het profiel van vrije ruimte boven verharding.

Ad 8. De groeiplaats biedt blijvend voldoende licht
Voldoende zonlicht is essentieel voor bomen. De behoefte aan licht is afhankelijk van de boomsoort. Hoge gebouwen en omringende (hogere) bomen kunnen ervoor zorgen dat een boom onvoldoende licht krijgt. In dat geval ontwikkelt de boom zich matig of groeit hij scheef.