24 Natuurlijk sturen

Sturen van verkeersgedrag
Provincies en gemeenten werken steeds vaker met natuurlijk sturen, zowel bij erftoegangswegen (ETW) als bij gebiedsontsluitingswegen (GOW). De aanleiding om te gaan werken met natuurlijk sturen is veiligheid en ruimtelijke kwaliteit. Bij natuurlijk sturen zet men omgevingskenmerken in om het gedrag van weggebruikers te beïnvloeden. Doel is de weg en de omgeving zo in te richten dat alle weggebruikers als vanzelfsprekend veilig verkeersgedrag vertonen.

Het gaat er daarbij vaak om (gemotoriseerde) weggebruikers langzamer te laten rijden, bijvoorbeeld door de eentonigheid van de weg te doorbreken.

Natuurlijk
‘Natuurlijk’ heeft een dubbele betekenis:

• gebruikmaken van groen/natuur/landschap
• een meer vanzelfsprekende vorm van sturing

Voordat er een plan wordt gemaakt, vindt er een analyse plaats.
Daarbij wordt onder meer gekeken naar:

• wegenstructuur en wegtype (zie factsheet Ontwerp wegbermen algemeen)
• landschap en cultuurhistorie (zie factsheet Landschap en bermen en factsheet Stad, kunst en cultuurhistorie)
• het belang van de aanwonenden
• de veiligheid van de weggebruikers (auto’s, voetgangers, fietsers, landbouwverkeer, enzovoort)

Middelen
Er wordt gewerkt met onder andere:

• (visuele) versmalling van de weg door beplanting
• variatie in beplanting: boomgroepen, vrijstaande bomen, struweel, hakhout, enzovoort
• kap, om doorkijk te geven naar het achterliggende landschap
• (haag)beplanting in binnenbocht, om doorzicht te belemmeren en daardoor de snelheid te verlagen
• het aanbrengen van een brugleuning bij een watergang
• afwijkende bestrating
• inzet van architectuur en/of kunst
• cultuurhistorie als inspiratiebron voor maatregelen

Essentieel is dat de gekozen aanpassingen passen bij het landschap, de daarin aanwezige elementen (brug, watergang, enzovoort) en de cultuurhistorie. Het landschap is leidend, de ruimtelijke kwaliteit dient te worden versterkt. Het gaat dus niet om het eenvoudig aanplanten van extra groen.

Het gaat bij natuurlijk sturen niet alleen om (grote) reconstructies. Vaak maakt natuurlijk sturen al op een vanzelfsprekende manier onderdeel uit van de weg. Bijvoorbeeld door een haag die geplaatst is of een brugleuning bij een watergang, waardoor de weg plaatselijk smaller lijkt en weggebruikers langzamer gaan rijden.

Integraal
Bij natuurlijk sturen staat een integrale aanpak centraal. Zowel bij de analyse vooraf als bij het maken van het ontwerp en de uitvoering. Betrokken disciplines kunnen zijn:

• verkeerskunde
• stedenbouw
• landschap
• ecologie
• cultuurhistorie
• beheer en onderhoud
• (beïnvloedings)psychologie

Positieve effecten van natuurlijk sturen kunnen zijn dat weggebruikers langzamer gaan rijden en beter opletten. Ook kan natuurlijk sturen bijdragen aan het verhogen van de kwaliteit van de weg door een betere inpassing van berm en weg in de omgeving. Er kunnen ook negatieve effecten zijn. Hierbij kan worden gedacht aan het aantrekken van dieren (zie factsheet Dieren in de berm), duurder onderhoud of het ontstaan van gevaarlijke situaties door een te smalle weg. Juist om de positieve effecten optimaal te benutten en eventuele negatieve effecten zo veel mogelijk te beperken, is een integrale aanpak noodzakelijk.

• Biomassa
  Soms kan natuurlijk sturen worden gecombineerd met andere ambities zoals energieproductie. Bijvoorbeeld door gebruik te maken van hakhout. Dit zijn bomen/struiken die niet volledig worden gekapt, maar waarbij een stronk overblijft die opnieuw kan uitgroeien. Het gefaseerd afzetten van hakhout geeft extra variatie in het landschap. Het hout is te gebruiken als biomassa (zie factsheet Bermen en biomassa).

• Werking
  Over de effecten van natuurlijk sturen zijn de meningen verdeeld. Monitoring van projecten zal hierover hopelijk meer duidelijkheid geven.

GOW, situatie vooraf: veel van de oorspronkelijke beplanting is verdwenen, niet meer herkenbaar als Kampenlandschap, redelijk eentonig beeld.
(Foto: Provincie Overijssel)

GOW, streefbeeld met natuurlijk sturen: half besloten landschap met opgaande beplanting in de bermen, afwisselend beeld door bosstroken (blijvend) en hakhout voor bio-energie (tijdelijk), accenten bij oude dwarswegen door vrijstaande bomen en boomgroepen. (Noot: Het gaat alleen om de aanpassingen in de berm, aanpassingen in de markering zijn niet verwerkt in het streefbeeld.)
(Foto: Provincie Overijssel)

ETW, situatie vooraf: een eentonige weg nodigt uit tot hard rijden.
(Foto: Schokland en water)

ETW, streefbeeld met natuurlijk sturen: de snelheid van de gemotoriseerde weggebruiker wordt afgeremd door aanpassing van de berm en de weg.
(Foto: Schokland en water)

ETW in de gemeente Montferland, voor aanpassing door natuurlijk sturen.
(Foto: Hauptmeijer Verkeer)

ETW in de gemeente Montferland, na aanpassing door natuurlijk sturen.
(Foto: Hauptmeijer Verkeer)

GOW, situatie vooraf: lange viaducten met begeleidend struweel, besloten karakter, geen doorzicht op het omliggende landschap, eentonig beeld.
(Foto: Provincie Overijssel)

GOW, streefbeeld met natuurlijk sturen: afwisselend beeld met diverse soorten beplanting gericht op fijnstofopname, verhogen natuurwaarde door meer overgangen in de beplantingslagen (hoog-laag), doorzichten creëren en beleving van het hoogteverschil vergroten. (Noot: Het gaat alleen om de aanpassingen in de berm, aanpassingen in de markering zijn niet verwerkt in het streefbeeld.)
(Foto: Provincie Overijssel)

Situatie voor reconstructie door Waterschap Rivierenland.
(Foto: Waterschap Rivierenland)

Situatie na reconstructie, natuurlijk sturen door andere middelen dan beplanting.
(Foto: Waterschap Rivierenland)

Snelheid remmen door visuele versmalling van de weg.

Voor meer informatie zie de Literatuurlijst.